Bekor qilingan chetlatishlar, soxta qur'alar va razvedka fitnalari: Jahon chempionati qanday qilib fitna nazariyalarini urchitadi

Avvaliga Folarin Balogunning AQSh terma jamoasi safida Belgiyaga qarshi 1/8 final oʻyinidagi qizil kartochkasi bekor qilinishi qarori e'lon qilindi. Bunday misli koʻrilmagan holat, shubhasiz, koʻplab savollarni uygʻotgan boʻlardi, biroq AQSh Prezidenti Donald Trampning FIFA prezidenti Janni Infantinogo qoʻngʻiroq qilib, qizil kartochkaga e'tiroz bildirgani haqidagi fakt darhol gʻarazli maqsadlar haqidagi mish-mishlarni keltirib chiqardi.

Keyin esa, seshanba kuni Misrning Argentinaga – yoki odatda aytiladiganidek, Lionel Messining Argentinasiga – bahsli tarzda 2:3 hisobida magʻlub boʻlishi, Misr hujumchisi Mustafo Zikoni kubok "Argentina uchun yoʻnaltirilgan", deb aytishga majbur qildi.

Biroq bu futbolning eng yirik musobaqasi uchun odatiy hol boʻlib, u erdagi yuqori bosim, global auditoriya va siyosiy aralashuv ehtimoli fitna nazariyalarining rivojlanishi uchun mukammal muhit yaratadi.

Biz oʻzimizning "tunuka qalpoqlarimiz"ni kiydik va oʻtmishdagi va hozirgi Jahon chempionatlaridagi eng yaxshi fitna nazariyalarini sizga taqdim etish uchun ba'zi maxfiy hujjatlarni oʻrganib chiqdik.

Jahon chempionati qur'asi mezbonlar foydasiga soxtalashtirilgan

Bu har toʻrt yilda bir marta yuz beradi, ammo 2026 yilgi mezbonlar – Meksika, Kanada va AQSh guruh bosqichida toʻqnash kelgan eng yuqori reytingli futbol mamlakati Shveytsariya boʻlganida, fitna nazariyalari avj oldi.

Mezbonlar odatda Jahon chempionatlarida kutilganidan koʻra yaxshiroq ishtirok etishadi, lekin agar siz muqobil reallik dunyosida yashasangiz, bu yuqori natijani uydagi ustunlikka (sportda keng tarqalgan omil) yoki oʻz mamlakatini faxrlantiradigan jamoani yaratish uchun yillar davomida sarflangan resurslarga bogʻlay olmaysiz. Yoʻq, qur'a doim soxtalashtirilgan boʻladi.

Albatta, mezbon mamlakat qur'a tashlash marosimida birinchi savatchadan joy olish ustunligiga ega, ya'ni ular Braziliya, Frantsiya va Argentinadan qochib qutulishadi, ammo Meksika, Kanada va AQSh uchun bu qanchalik oson kechdi?

Musobaqadagi har bir jamoaning turnirdan oldingi holatiga qarab baho beradigan boʻlsak, eng oson qur'a Ispaniyaga tushgan, ular tushgan jamoalarning FIFA reytingidagi oʻrinlari yigʻindisi 144 ni tashkil etadi (Kabo-Verde uchun 67, Saudiya Arabistoni uchun 61 va Urugvay uchun 16). Bu har qanday guruh uchun eng katta koʻrsatkich edi.

Kanada ham eng oson qur'alardan biriga ega boʻldi (Qatar uchun 139, Bosniya va Gertsegovina uchun 64, Shveytsariya uchun 19), biroq Meksikada bor-yoʻgʻi oltinchi eng oson guruh edi, bu 12 ta guruhdan iborat turnir uchun oʻrtacha koʻrsatkich.

FIFA reytingiga koʻra eng qiyin qur'a esa? Bu AQSh boʻldi, ular Paragvay (41-oʻrin), Avstraliya (27-oʻrin) va UEFA pley-off bosqichidan oʻtgan eng yaxshi jamoa – Turkiya (22-oʻrin) bilan oʻynashdi. Qur'a tashlanganda pley-off gʻoliblari noma'lum edi (Kanada 12-oʻrindagi Italiyani qabul qilib olishi mumkin edi, lekin uning oʻrnini ularni magʻlub etgan Bosniya va Gertsegovinani oldi).

Balki bu shunchaki FIFA reytingi reallikni aks ettirmasligini bildirar (Panama barcha uchta oʻyinda magʻlub boʻlganida oʻzini dunyoning 34-eng yaxshi jamoasidek his qilmadi). Yoki balki bu AQShning futbolda shunchaki aql bovar qilmas darajada yaxshi ekanligini anglatar. Bu nazariyalarning qaysi biri haqiqatga yaqinroq ekanligini hal qilishni oʻzingizga qoldiramiz.

Nike 1998 yilgi finalda Ronalduni oʻynashga majbur qilgan

Asl Ronaldu, R9, Fenomen... tarixdagi eng zoʻr futbolchilardan biri. Toʻgʻrirogʻi, darvozabonni aldab oʻtib, ajoyib slalom orqali gol urishdan oldin, bir nechta himoyachilarni ortda qoldirib, toʻpni erkalaydigan daho.

Ha, u barchamiz sevib qolgan futbolchi edi, lekin Ronalduning tarixi 1998 yilgi Jahon chempionati finalidan keyingi davr bilan toʻliq boʻladi. U Braziliyani Parijdagi finalga olib chiqish uchun toʻrtta gol urgan edi, biroq oʻshanda 21 yoshda boʻlgan Ronaldu oʻyin boshlanishiga sanoqli soatlar qolganda mehmonxonadagi xonasida tutqanoqni boshdan kechiradi.

"Kutilmaganda sen qattiq titray boshlading", – deydi jamoadoshi Roberto Karlos Ronalduning hayoti va davri haqidagi "Fenomen" hujjatli filmida. "Men juda qoʻrqib ketdim. Tilingni yutib yuborganingni anglamabman. Men bilmagan edim. Faqatgina butunlay qotib qolgan holda menga tikilib turganingni koʻrdim. To shu kungacha nima boʻlganini bilmayman. Lekin bu dahshatli edi".

Tibbiy koʻriklar hech qanday muammoni aniqlamagach (Ronaldu keyinchalik buni hissiy stress bilan izohlagan), u oʻzini oʻynashga tayyor deb e'lon qiladi (dastlabki qaydnomada uning oʻrniga Edmundo koʻrsatilgan).

Braziliya Frantsiyaga 0:3 hisobida magʻlub boʻldi va Ronaldu toʻpga bor-yoʻgʻi 20 marta tegdi. Bu achinarli manzara edi va tez orada Ronaldu Braziliya va Frantsiya hukumatlari oʻrtasidagi til biriktirish yoki oʻzining va Braziliyaning homiysi Nike tomonidan oʻtkazilgan bosim orqali oʻynashga majbur qilingani haqida fitnalar paydo boʻldi.

Braziliyada mamlakat futbol assotsiatsiyasi va Nike oʻrtasidagi munosabatlarni oʻrganish uchun kongress tergov komissiyasi tuzildi va Ronaldu sport kiyimlari giganti uni finalda oʻynashga majbur qilganini rad etishga majbur boʻldi.

"Men faqatgina tibbiy koʻriklar mening klinik va jismoniy jihatdan bunga tayyor ekanligimni koʻrsatganidan keyingina oʻynadim", – dedi Ronaldu sudda. "Agar testlar boshqacha koʻrsatganida, men oʻynamagan boʻlardim. Nike mendan soʻragan yagona narsa – ularning butsalarini kiyishim edi".

2002 yilda hakamlar Janubiy Koreyaga yon bosgan

Buni tasdiqlovchi dalillar etarli.

"Hakamlar darajasi juda yomon, juda past", – degan edi Pele 2002 yilgi Jahon chempionati vaqtida (garchi u oʻsha yili Nikki Battni dunyoning eng yaxshi oʻyinchilaridan biri deb atagan boʻlsa-da, shuning uchun kimga ishonishni ham bilmaysan). Hatto FIFA prezidenti Zepp Blatter ham ba'zi yordamchi hakamlarni "fojia" deb atagan edi.

Shubhasiz, bir nechta bahsli qarorlar qabul qilindi va ularning ba'zilari yarim finalgacha boʻlgan aql bovar qilmas yurishi davomida Portugaliya, Ispaniya va Italiyani magʻlub etgan hammezbon Janubiy Koreyaning foydasiga ishladi.

Istalgan italiyalik futbol muxlisining qulogʻiga Bayron Moreno ismini shivirlang va siz gʻazabnok soʻkinishlar hamda yovvoyi qoʻl ishoralari toʻfoniga duch kelasiz. U jarima maydonchasidagi simulyatsiya uchun Franchesko Tottini chetlatgan (aslida penalti berilishi kerak edi), Janubiy Koreyaga shubhali penalti belgilagan va Alessandro Del Peroga nisbatan ishlatilgan tirsak zarbasini e'tiborsiz qoldirgan, Italiyani gʻazablantirgan koʻplab bahsli qarorlar qabul qilgan ekvadorlik hakam edi. Ular qoʻshimcha boʻlimlarda An Chjun Xvanning oltin golidan soʻng 2:1 hisobida magʻlub boʻlishdi.

Moreno keyinchalik oʻz vatanida 20 ta oʻyinga diskvalifikatsiya qilingani va 2011 yilda geroin kontrabandasi uchun qamoqqa yuborilgani uning obroʻsini unchalik yaxshilamadi. Ammo uning 2002 yilgi hakamligi boʻyicha hech qanday qonunbuzarlik aniqlanmagan.

Rasmiylar amerikalik muxlislarni jalb qilish uchun yon bosishmoqda

Ushbu Jahon chempionatida biz ancha koʻp qizil kartochkalarni koʻrmoqdamiz (oldingi ikkitasini qoʻshib hisoblagandan ham koʻproq, garchi bu koʻrsatkich Meksika va Janubiy Afrika oʻrtasidagi gʻalati ochilish oʻyinidagi uchta qizil kartochka hisobiga buzilgan boʻlsa-da), ammo hakamlar shu bilan birga yonbosarlik ham qilishyaptimi? Goʻyoki ular avvallari, ayniqsa Evropa futbolida fol deb hisoblangan qoʻpolliklarni e'tiborsiz qoldirayotgandek tuyulmoqda.

Aftidan, hakamlarga mayda qoʻpolliklarga yumshoqroq yondashish va toʻp koʻproq oʻyinda boʻlishini ta'minlab, erkin oʻyinni ragʻbatlantirish tavsiya qilingan koʻrinadi. Suv ichish tanaffuslari bu falsafaga qanday mos kelishini oʻzingiz hal qilishingizga qoʻyib beramiz.

Xoʻsh, nega ular qoʻpolliklarga koʻz yumishmoqda? Chunki ular amerikalik muxlislarni sportga jalb qilmoqchimi? Shuning uchun ham Messi jazoirlik Aissa Mandiga nisbatan qoʻpol harakati uchun chetlatilmadimi?

"The Athletic"ning hakamlik boʻyicha eksperti Grem Skott bu shunchaki qizil kartochkaga loyiq qoidabuzarlik emasligini aytmoqda.

"Kamdan-kam hakamlar uni bu qoʻpolligi uchun maydondan chetlatgan boʻlardi – bu Messi boʻlgani uchun emas, balki uning harakatlarida hech qanday qasddan qilish yoki kuch ishlatish niyati boʻlmagani uchun", – dedi Skott. "Shuni yodda tutingki, hakam 2022 yilgi Jahon chempionati finalini boshqargan Shimon Martsinyak edi. Biz bu erda tajribasiz hakam haqida gapirmayapmiz".

Superyulduzlarga yon bosish masalasiga kelsak – ya'ni Messini chetlatib, keyin uning diskvalifikatsiya qilinishiga yoʻl qoʻyib boʻlmaydi – Skott qoʻshimcha qildi: "Eng yaxshi hakamlar barcha xurmacha qiliqlarni chetga surib qoʻyib, har bir vaziyatni uning mohiyati va kontekstiga qarab baholay oladi va har bir hakam doimo shunday qilishga intilayotganiga qasam ichadi".

"Biroq bu maqsadga toʻlaqonli erisha oladigan mutasaddilar juda kam, chunki futbol afsonasiga notoʻgʻri koʻrsatilgan qizil kartochkadan keyin kelib chiqadigan tanqidlar chidab boʻlmas darajada boʻlishini hamma biladi. Biz hammamiz oddiy insonmiz".

Agar hakamlar ataylab superyulduzlarga yordam berayotgan boʻlsa, unda nega Senegalga qarshi oʻyinda Kilian Mbappe foydasiga yaqqol penalti berilmaganini qanday tushunish mumkin.

Biro, amerikalik tomoshabinlarni jalb qilish uchun oʻyinning kurashlarga boy oʻtishiga ruxsat berish (xuddi shanba kuni Frantsiyaning 1/8 finalda qoʻpol oʻynaydigan Paragvay ustidan qozongan gʻalabasida boʻlgani kabi) haqidagi buyruq mavjudligi haqidagi gʻoya butunlay aqldan ozmagan yoki nooʻrin emas.

Razvedka boshqarmasi Gordon Benksni zaharlagan

Amaldagi chempion Angliya terma jamoasi 1970 yilda 1966 yilgi Jahon chempionatini yutgan vaqtidagidan koʻra yaxshiroq tarkibga ega deb hisoblangan. Meksikadagi chorak finalda Gʻarbiy Germaniyaga qarshi 2:0 hisobida oldinda borayotgan inglizlar oʻz tojini saqlab qolish uchun yaxshi imkoniyatga ega edilar.

Shundan soʻng, kasalligi sabab maydonga tusha olmagan Gordon Benksning (dunyoning eng yaxshi darvozabonlaridan biri) oʻrnini egallagan darvozabon Piter Bonetti zarbani tanasi ostidan oʻtkazib yubordi, boshi bilan yoʻllangan toʻp esa ustidan oshib oʻtdi. Natijada gʻarbiy germaniyaliklar aqlbovar qilmas kambekni amalga oshirib, 3:2 hisobida gʻalaba qozonishdi.

Agar Benks oʻynaganida, Angliya, shubhasiz, gʻalaba qozongan boʻlardi va aynan shuning uchun Markaziy razvedka boshqarmasi uni zaharlagan. Juda ham shubhali.

Benksdagi oshqozon-ichak yalligʻlanishiga sifatsiz burritodan kelib chiqqanmi yoki buning ortida qandaydir yovuzroq narsa bormi? 

"Asos shundan iborat ediki, Braziliyadagi harbiy diktatura oʻz mashhurligini oshirishni xohlardi, amerikaliklar esa ularni hokimiyatda saqlab qolishni istardi, shuning uchun ularga Jahon chempionatida gʻalaba qozonishda yordam berishdi. Da'vo shundan iborat edi", – dedi fitna nazariyasi boʻyicha podkast tayyorlagan jurnalist-surishtiruvchi Gabriel Geytxaus BBC nashriga.

Geytxaus va Benksning nevarasi Ed Jervisning aytishicha, ular Braziliya terma jamoasi Jahon chempionatidan oldingi tayyorgarlikda NASA’dan yordam olganini aniqlashgan. Bu shunchaki hujumning yakuniy qismida boʻsh hudud topishlari uchun emas edi.

Braziliyalik Brankoga giyohvand modda berilgan

1990 yilgi musobaqaning 1/8 finalida Italiyaning Turin shahrida Braziliya va Argentina oʻrtasidagi ogʻir vaznlilar toʻqnashuvi vaqtida, Braziliyaning asosiy oʻyinchisi Branko goʻyoki futbolchiga tibbiy yordam koʻrsatayotgan Argentina fizioterapevti Migel Di Lorentso tomonidan uzatilgan idishdan suv ichgan.

Branko shundan soʻng koʻp oʻtmay oʻzini yomon his qilganini va boshi aylanganini aytdi va bir necha daqiqa ichida, oʻyin borishiga zid ravishda, Klaudio Kanijja Argentinaga gʻalaba keltiruvchi golni urdi.

Aytilishlaricha, Brankoning ichimligiga trankvilizator qoʻshilgan. Bu hech qachon isbotlanmagan, lekin Argentinaning oʻsha paytdagi murabbiyi Karlos Bilardo 15 yildan soʻng shunday degan edi: "Men bunday boʻlmagan, deb aytmayapman". Bu bilan nazariyaga asos yaratdi.

Argentinaning 1978 yilgi finalga yoʻli oldindan kelishib olingan edi

Kechirasiz, Argentina, lekin bu erda takrorlanadigan mavzu bor.

1978 yilda oʻz maydonida oʻtkazilgan turnirda Argentina oʻz guruhida birinchi oʻrinni egallash va Braziliyani ortda qoldirib finalga chiqish uchun Peruni kamida toʻrtta gol farqi bilan magʻlub etishi kerak edi (ikkita guruh bosqichi boʻlgan va ikkinchi guruh gʻoliblari toʻgʻridan-toʻgʻri finalga yoʻl olgan).

Peru yaxshi jamoa edi; ular ikkinchi bosqichga chiqish uchun Shotlandiyani magʻlub etib, Niderlandiya bilan durang oʻynashgan edi, lekin Argentina ularni 6:0 hisobida tor-mor etdi va... bu juda shubhali tuyuldi. Korruptsiya haqidagi da'volar darhol tarqala boshladi, chunki Argentina oʻsha paytda Xorxe Rafael Videla boshchiligidagi harbiy diktatura ostida edi.

Ular hech qachon isbotlanmagan boʻlsa-da, 2012 yil perulik senator Xenaro Ledesma Videla va Peruning oʻsha paytdagi prezidenti Fransisko Morales Bermudes oʻrtasida Argentinaning 13 nafar perulik dissidentlarni qamoqqa olishi evaziga kelishuv tuzilganini ta'kidladi.

"Videla Argentinaning butun dunyodagi yomon imijini tozalash uchun Jahon chempionatida gʻalaba qozonishi kerak edi, shuning uchun u faqat Peru Argentina terma jamoasining gʻalaba qozonishiga ruxsat bersagina guruhni qabul qilgan", – dedi Ledesma Buenos-Ayres sudiga.

Peru darvozaboni sotib olinganmidi? Toʻlov sifatida ikki mamlakat oʻrtasida katta miqdordagi don yuborilganmidi? Peruning eng yaxshi oʻyinchilaridan biri Xose Velaskes kelishuvning bir qismi sifatida almashtirilganmidi? Hmmm.

Manba: championat.asia