"Бунёдкор" инқирози ва жаҳон тажрибаси – Европа грандларининг хатолари ва нажот йўллари

Футболнинг ҳаддан ташқари тижоратлашуви, транслятсия ҳуқуқлари ва ҳомийлик шартномаларидан келадиган даромадларнинг кескин ўсиши клубларни майдондаги натижа учун беаёв пойгага киришишга мажбур қилмоқда. Бироқ бундай амбитсиялар ва реал молиявий имкониятлар ўртасидаги номутаносиблик кўпинча ҳалокатли оқибатларга, ҳатто бутун бошли тарихий жамоаларнинг банкротликка юз тутишига олиб келади. Маълумотларга кўра, фақатгина Италиянинг ўзида 2002 йилдан буён 153 та клуб банкротликка учраган ёки бутунлай қайта ташкил етилган. Бундай йирик кўламдаги молиявий таназзуллар клубларнинг иқтисодий моделлари ўта мўрт еканлигини кўрсатади.2026 йилга келиб, Ўзбекистоннинг енг номдор ва яқин ўтмишдаги енг бадавлат клубларидан бири – Тошкентнинг "Бунёдкор" жамоаси айнан шундай жиддий молиявий ва бошқарув инқирозининг енг хавфли палласига кириб келди. Клубнинг Суперлига 15-тури доирасида Навоий шаҳрида ўтказилиши режалаштирилган “Қизилқум”га қарши ўйинга сафар қила олмаслиги ушбу тангликнинг яққол намоёни бўлди. Ўзбекистон Профессионал футбол лигасига йўлланган расмий хатда келтирилишича, жамоада йўл чипталарини харид қилиш, сафар давомида меҳмонхонада яшаш ва делегатсия аъзоларини овқатлантириш билан боғлиқ енг оддий оператсион харажатларни қоплаш учун ҳам маблағ мавжуд емас. Бундай ҳолат спорт принтсипларига кўра нафақат техник мағлубиятга сабаб бўлади, балки мавсум давомида такрорлангудек бўлса, жамоани Суперлигадан бутунлай четлатиш масаласини кун тартибига чиқаради.Бироқ "Бунёдкор" дуч келаётган бундай хавф жаҳон футболи тарихида биринчи марта кузатилаётгани йўқ. Замонавий футбол тарихида кўплаб машҳур, катта анъаналарга ега бўлган жамоалар банкротлик ёқасига келиб қолган, баъзилари бутунлай тугатилиб, енг қуйи лигалардан ўз фаолиятини қайтадан бошлашга мажбур бўлган. Мазкур мақолада жаҳон миқёсида молиявий инқирозга юз тутган, банкротликни бошидан кечирган ва кейинчалик ўзини тиклаб кетган клублар – хусусан, Германиянинг "Боруссия Дортмунд", Италиянинг "Фиорентина" ва "Парма", Шотландиянинг "Глазго Рейнжерс" ҳамда Испаниянинг "Барселона" клублари мисолида инқирозларнинг туб сабаблари, йўқотишлар кўлами ва ушбу мураккаб вазиятлардан чиқишнинг амалий механизмларини таҳлил қиламиз."Бунёдкор" инқирози: Олтин даврдан трансфер тақиқигача"Бунёдкор"нинг бугунги ҳалокатли ҳолатини тўлақонли англаш учун клубнинг келиб чиқиши ва унинг сунъий равишда шиширилган иқтисодий модели тарихига назар ташлаш зарур. Клуб 2008-2010 йилларда мисли кўрилмаган молиявий ресурсларга ега бўлиб, нафақат Ўзбекистон, балки бутун Осиё қитъасида енг бой лойиҳалардан бирига айланган еди. Раҳбарият жаҳон даражасидаги юлдузларни Тошкентга олиб келиш орқали тезкор ютқуларга еришишни мақсад қилди. Дастлаб Самуел ЕтўО каби юлдузлар билан музокаралар олиб борилган бўлса, кўп ўтмай, 2008 йилнинг 25 август куни Гретсиянинг АЕК клубини тарк етган бразилиялик жаҳон чемпиони Ривалдо билан 14 миллион долларлик (айрим манбаларга кўра 10,2 миллион евролик) икки йиллик мега-шартнома имзоланди. Ушбу олтин даврда Зико ва Луис Фелипе Сколари каби машҳур мураббийлар жамоани бошқарди, Ривалдо еса клуб сафида 60 дан ортиқ ўйинда майдонга тушиб, 37 та гол урди ҳамда кетма-кет уч марта Ўзбекистон чемпиони деган номга сазовор бўлди.Аммо макроиқтисодий ва бошқарув нуқтаи назаридан, клубнинг ушбу устунлиги соғлом тижорат даромадларига емас, балки мутлақ ташқи ҳомийлик инъектсияларига асосланган еди. Йиллар ўтиб, бош ҳомийларнинг молиявий қуввати пасайгач, ўша даврдаги бажарилмаган улкан молиявий мажбуриятлар бугунги кунга келиб клубнинг бўйнига оғир лангар бўлиб тушди. Лозаннадаги Спорт арбитраж суди томонидан 2023 йил 6 ноябр куни чиқарилган қарорга асосан, "Бунёдкор" Ривалдо олдидаги кўп йиллик маош ва бонуслардан иборат қарздорликни тўлашга мажбур етилди. Аслида бу қарздорлик миқдори штраф ва пенялар билан биргаликда 11 миллион 164 минг 398 еврога етган еди. Клуб раҳбарияти 2024 йилнинг 30 март куни футболчининг вакиллари билан музокаралар ўтказиб, ушбу суммани 7 миллион 500 минг еврогача туширишга ва уни 5 йил давомида босқичма-босқич бўлиб тўлаш графигига келишишга муваффақ бўлди.Клуб таъсисчиси ва бош ҳомийси ҳисобланган "Ўзбекнефтгаз" АЖнинг молиявий кўмаги орқали 2024 ва 2025 йилги мавсумлар учун белгиланган тўловлар ўз вақтида амалга оширилди. Бироқ 2026 йилга келиб корпоратсия клубни молиялаштиришни кескин тўхтатгач, вазият издан чиқди. Жорий йилнинг 15 апрелига қадар амалга оширилиши керак бўлган навбатдаги транш тўланмади. Бунинг оқибатлари еса клуб учун ўта ҳалокатли бўлди. Ривалдонинг адвокатлари зудлик билан ФИФАга мурожаат қилишди ва олдинги келишув доирасида қўлланилган барча чегирмалар бекор қилинди. ФИФА томонидан 2026 йил 23 июн куни қабул қилинган ва 2 июлда ЎзПФЛга юборилган қарорга мувофиқ, "Бунёдкор" Ривалдога 8,1 миллион евро, шунингдек, жамоанинг яна бир собиқ бразилиялик ўйинчиси Денилсонга 1,1 миллион евро миқдорида қарздорликни тўлаши шартлиги белгиланди."Бунёдкор" дуч келаётган мазкур ҳолат шунчаки вақтинчалик ликвидлик тақчиллиги емас, балки тизимли яшовчанликнинг йўқолишидир. Бундай вазиятни илмий иқтисодий нуқтаи назардан баҳолаш учун футбол клубларининг банкротлик моделларини ўрганиш мақсадга мувофиқ.Футбол клублари инқирозининг илмий-иқтисодий асослариПрофессионал футбол клубларининг банкротлиги тасодифий табиий офат емас, балки аниқ иқтисодий қонуниятлар ва бошқарув хатоларининг ҳосиласидир. Халқаро иқтисодчи олимлар узоқ йиллар давомида корпоратив банкротликни олдиндан аниқлаш моделларини Европа фонд биржаларида листингга қўйилган футбол клубларига нисбатан қўллаб келишган. Ушбу тадқиқотлар шуни кўрсатадики, спорт муассасалари ўзларининг иқтисодий хулқ-атворига кўра стандарт тижорат компанияларидан тубдан фарқ қилади. Футбол клублари аксарият ҳолларда даромадни максималлаштиришга емас, балки спорт натижаларини максималлаштиришга интилади, бу еса харажатларнинг доимий равишда шишиб кетишига олиб келади.Европа футболида молиявий инқирозларнинг асосий сабабларини ўрганган тадқиқотчилар (жумладан, Аламинос ва Фернандес) футбол саноати учун махсус молиявий тангликни прогноз қилувчи моделни ишлаб чиқишган бўлиб, унинг аниқлик даражаси 90 фоиздан юқорини ташкил етади. Ушбу илмий таҳлилларга кўра, клубларни банкротликка етакловчи фундаментал сабаблар қуйидагилардир:Биринчидан, ликвидликнинг сунъий равишда пасайиши ва қарз юкининг ортиши. Клублар тезкор ғалабаларга еришиш мақсадида ўз бозор сиғимидан кўп марта катта бўлган маблағларни юлдуз футболчиларнинг трансфери ва маошларига сарфлайди. Натижада, оператив харажатларни қоплаш учун нақд пул оқими узилиб қолади.Иккинчидан, натижаларга ҳаддан ташқари қарамлик. Агар жамоа Чемпионлар лигасига йўлланма ола олмаса ёки қуйи дивизионга тушиб кетса, транслятсия ва ҳомийлик даромадлари кескин (баъзан 40-50 фоизга) тушиб кетади, бироқ футболчилар билан тузилган узоқ муддатли, юқори маошли шартномалар ўз кучида қолаверади.Учинчидан, раҳбариятнинг режалаштиришдаги қобилиятсизлиги ва ташқи шокларга тайёр емаслиги. Даромад тушиб кетган пайтда харажатларни оптималлаштириш бўйича "Б режаси"нинг йўқлиги клубларни зудлик билан тўловга қобилиятсизликка олиб келади. Ушбу тизимли муаммоларнинг олдини олиш мақсадида УЕФА ўзининг машҳур "Молиявий ҳалол ўйин" (Финанcиал Фаир Плай - ФФП) қоидаларини жорий етди. ФФП нинг асосий тамойили – "зарарсизлик талаби" бўлиб, унга кўра клублар уч йиллик ҳисобот даврида фақат ўзлари ишлаб топган даромадлари доирасидагина харажат қилишлари шарт. ФФП доирасида клубнинг молиявий танглигини кўрсатувчи 6 та асосий индикатор белгиланган: 1) Аудиторнинг фаолиятнинг узлуксизлиги бўйича шубҳаси; 2) Манфий хусусий капитал; 3) Зарарлар оқибатида юзага келган молиявий камомад; 4 ва 5) Қарз миқдорининг 30 миллион евродан ва ўртача даромаднинг 7 баробаридан ошиб кетиши; 6) Трансфер балансидаги 100 миллион евродан ортиқ дефитсит.Айнан шундай назорат механизмларининг йўқлиги ёки уларга амал қилмаслик жаҳоннинг енг машҳур клубларини ҳам жарлик ёқасига олиб келган. Қуйида ушбу клубларнинг тарихи ва улар қўллаган қутқарув механизмлари кўриб чиқамиз."Боруссия Дортмунд" (Германия): Инқироздан тизимли тикланиш моделигачаЖаҳон футболи тарихида молиявий ҳалокат ёқасидан қайтиб, нафақат ўзини тиклаган, балки барқарор иқтисодий моделга асос солган енг ёрқин мисол Германиянинг "Боруссия Дортмунд" клуби ҳисобланади. 1997 йилда УЕФА Чемпионлар Лигасида ғолиб чиққан бу шонли жамоа, орадан саккиз йил ўтиб, 2005 йилда бутунлай йўқ бўлиб кетиш хавфи остида қолган еди.1997 йилдаги Европа триумфидан сўнг, клуб раҳбарияти Германия футбол ассотсиатсиясининг еркинлаштириш сиёсатидан фойдаланиб, мисли кўрилмаган қадам ташлади: 2000 йилда "Боруссия Дортмунд" Германия тарихида биринчи ва ҳозиргача ягона бўлиб ўз актсияларини фонд биржасига жойлаштирди. Биржага чиқиш клубга улкан миқдордаги капитал олиб келди. Бироқ лотереяда ютиб чиққан тажрибасиз инсон каби, раҳбарият бу маблағларни ҳаддан ташқари қизиб кетган трансфер бозорига совурди. Чехиялик ярим ҳимоячи Томаш Роситски ва бразилиялик Еванилсон каби юлдузларни сотиб олиш учун Бундеслиганинг трансфер рекордлари янгиланди, футболчиларнинг маошлари астрономик даражага кўтарилди.Клуб менежменти келажакдаги потентсиал фойдани олдиндан ҳисобга олиб, уни бугунги кун таркибига сарфлашдек хатога йўл қўйди. Инқирознинг асосий триггери 2003/2004 йилги мавсумда юз берди: жамоа Чемпионлар Лигаси йўлланмасидан қуруқ қолди. Даромадлар кескин қисқарди, аммо юқори маошли шартномалар ва оператсион харажатларни камайтиришнинг иложи йўқ еди. Қисқа вақт ичида клубнинг қарзи 100 миллион фунт стерлингга яқинлашди.2004 йилнинг охирига келиб, клубнинг молиявий ҳолати фожиавий тус олди. Клубнинг бош молиявий директори Томас Тресснинг хотирлашича, ўша вақтда клуб балансидаги ликвид нақд пул бор-йўғи 700 000 еврони ташкил етар еди. Шу билан бирга, кейинги олти ой ичида тўланиши шарт бўлган зудликдаги қарзлар миқдори 28 миллион еврога етган, 2004/2005 мавсумнинг биринчи ярмидаги соф зарар еса 55 миллион еврони ташкил етган еди. Фонд биржасидаги актсиялар нархи 80 фоизга қулаб тушди, бу еса инвесторларнинг ишончи бутунлай йўқолганини англатарди.Вазият шу даражага етиб бордики, 2004 йилнинг сентябр ойида футболчилар ва ходимларга маош тарқатиш учун клуб ўзининг азалий ва ашаддий рақиби – Мюнхеннинг "Бавария" жамоасидан 2 миллион евро миқдорида қисқа муддатли қарз олишга мажбур бўлди. Клуб ўзининг енг катта активи бўлмиш афсонавий "Вестфаленштадион" ўйингоҳини 2002 йилдаёқ "Молсирис" номли кўчмас мулк инвеститсия фондига сотиб юборган ва ижарачига айланган еди. Ендиликда еса клуб ҳатто шу ижара ҳақини ҳам тўлай олмайдиган ҳолатга келди. Агар ижара шартномаси қайта кўриб чиқилмаса, клуб литсензия ололмас ва профессионал фаолиятини тўхтатишга мажбур бўларди.2005 йилнинг 14 марти – Дортмунд мухлислари ва раҳбарияти томонидан "клубнинг иккинчи туғилган куни" сифатида нишонланади. Шу куни Дюсселдорф аеропорти яқинидаги конгресс марказида 444 нафар инвестор иштирокида тарихий йиғилиш бўлиб ўтди. Клуб вакиллари инвесторларга олинган қарзларни тўлашнинг имкони йўқлигини, агар улар ён босмаса, клуб бутунлай тугатилиб, инвесторлар барча пулларини йўқотишини очиқ тушунтиришди. Таклиф етилган радикал қутқарув режасига инвесторлар овоз беришди ва клубга қўшимча вақт ҳамда имконият тақдим етилди.Қайта тикланишнинг асосий меъмори сифатида бош директор Ханс-Ёахим Ваттске майдонга чиқди. У шафқатсиз, аммо прагматик қадамларни амалга оширди:Харажатларни кескин қисқартириш ва қарзларни узиш: Барча футболчиларнинг маошлари 20 фоизга қисқартирилди. Қимматбаҳо легионерлар сотиб юборилди. Ваттске биринчи навбатда қарзларни, жумладан "Бавария"дан олинган 2 миллионлик қарзни тўлиқ узишни бош устувор вазифа қилиб белгилади.Молиявий интизом фалсафаси: "Биз ҳеч қачон ўзимиз ишлаб топмаган пулни сарфлай олмаймиз", деган қатъий қоида ўрнатилди. Клуб Англия ёки Испания грандлари, шунингдек "Бавария" билан трансфер бозорида рақобатлашмаслигини, фақат ўз имкониятидан келиб чиқиб яшашини еълон қилди.Ёшлар ва академияга инвеститсия: Қиммат юлдузларни сотиб олиш ўрнига, клуб скаутинг тизими ва ўз академиясини ривожлантиришга зўр берди. Ёш, иқтидорли футболчиларни топиб, уларни жаҳон юлдузларига айлантириш модели яратилди.Юрген Клопп еффекти: 2008 йилда Юрген Клоппнинг бош мураббий етиб тайинланиши бурилиш нуқтаси бўлди. У ёш, арзон, лекин шиддатли ва прессингга асосланган футбол ўйнайдиган таркибни шакллантирди. Бу жамоа 2011 ва 2012 йилларда Бундеслига ғолиби бўлди, 2013 йилда еса Чемпионлар Лигаси финалига чиқди. Еътиборлиси, ўша финалда ўйнаган бутун бошли таркибнинг умумий трансфер баҳоси 35 миллион евродан камроқ еди. Мухлисларнинг садоқати ҳам феноменал даражада ошди, бутун шаҳар бўйлаб "Биз Боруссиямиз" шиорлари остида бирдамлик актсиялари ўтказилди ва дунёга машҳур "Сариқ девор" феномени шаклланди."Фиорентина" (Италия): Ранглар ва ўтмишдан маҳрум бўлишГермания гранди банкротликдан бир қадам орқада қолишга муваффақ бўлган бўлса, Италиянинг машҳур "Фиорентина" клуби бу мудҳиш жарликка қулаган ва расман тугатилган клублар сирасига киради. 1956 ва 1969 йилларда Италия чемпиони бўлган, Габриел Батистута, Руй Кошта, Енрико Кеза каби афсоналарга ега бўлиб, Чемпионлар лигасида порлаган жамоа 2002 йил аянчли тарзда парчаланиб кетди.Клубнинг инқирози бевосита унинг собиқ президенти Витторио Чекки Гори номи билан боғлиқ. Унинг масъулиятсиз ва авторитар бошқаруви натижасида клуб ўз имкониятларидан анча юқори маошлар фондини яратди. Молиявий муаммолар юзага чиқа бошлаганда, раҳбарият клубни сотишдан бош тортди, мухлислар ва футболчиларга доимий равишда пуллари берилиши ҳақида қуруқ ваъдалар ва ёлғонлар бериб келди. Франческо Толдо ва Руй Кошта каби етакчилар банкротликнинг олдини олиш мақсадида сотиб юборилди, бироқ бу ҳам ёрдам бермади.2002 йилнинг августига келиб клубнинг молиявий ҳужжатлари Италия футбол федератсиясига тақдим етилганда, вазиятнинг қанчалик мудҳиш еканлиги ошкор бўлди. Клубнинг қарзи 22 миллион еврони ташкил етар, футболчилар ва ходимларга кетма-кет беш ой давомида маош тўланмаган еди.Янги капитал жалб қилишнинг имкони қолмагач, ФИГC "Фиорентина"ни ҳатто Италиянинг иккинчи дивизиони – В Сериясига қўйишдан ҳам қатъиян бош тортди. 2002 йилнинг 1 август куни "Фиорентина" расман ўз фаолиятини тўхтатди ва банкрот деб еълон қилинди. Оқибатлар жуда оғир еди:Клуб ўзининг асрлик номидан ва бутун дунёга машҳур бинафшаранг либосларидан фойдаланиш ҳуқуқидан юридик жиҳатдан маҳрум бўлди.Барча профессионал футболчилар шартномалари бекор қилиниб, еркин агент сифатида жамоани тарк етишди.Қайта ташкил етилган клуб енг қуйи профессионал минтақавий лига – С2 Сериясига (тўртинчи дивизион) тушириб юборилди.Флорентсия мерининг ташаббуси билан шу куннинг ўзидаёқ "Флорентсия Виола" номли янги клуб рўйхатдан ўтказилди. Улар юридик муаммоларга дуч келмаслик учун оқ рангли футболкаларда ҳаракат қилишга мажбур бўлишди. Клубни италиялик машҳур тадбиркор Диего Делла Валле сотиб олди ва зудлик билан сармоя киритишни бошлади.Бу даврдаги енг таъсирли воқеа – жамоа сардори, Италия терма жамоаси аъзоси Анжело Ди Ливионинг фидокорлиги бўлди. У банкрот бўлган собиқ "Фиорентина"дан қолган ягона футболчи еди ва юқори маошли таклифларни рад етиб, ёшлар ва ҳаваскорлар билан бирга С2 Сериясида ўйнашга рози бўлди. Мухлисларнинг садоқати ҳам мисли кўрилмаган еди: енг қуйи лигадаги ўйинлар учун 20 000 нафар томошабин мавсумий абонемент харид қилди ва жамоани тарк етмади.Жамоа бир йил ичидаёқ юқори лигага кўтарилди. 2003 йилда Делла Валле Флорентсия суди орқали 1,7 миллион фунт стерлинг тўлаб, клубнинг тарихий "Фиорентина" номини ва бинафшаранг логотипини кимошди савдосида сотиб олди ва қайтариб берди. Банкротликдан сўнг рекорд даражадаги қисқа муддат – атиги 23 ой ичида (2004 йилда) "Фиорентина" яна Италиянинг енг юқори дивизиони – А Сериясига қайтди ва Чезаре Пранделли бошчилигида яна Европа майдонларига йўлланма олди.Парма" (Италия): 10 дақиқалик суд ва афсонавий сардорнинг қайтиши1990-йилларда Европани ларзага келтирган, икки марта УЕФА Кубогини ва бир марта Кубок егалари кубогини ютган "Парма" клубининг 2015 йилдаги ҳалокати замонавий футболнинг енг қора саҳифаларидан биридир. Уларнинг ҳолати бугунги кунда сафарга боришга пули қолмаган "Бунёдкор" вазияти билан жуда ўхшаш.Молиявий муаммолар гирдобида қолган "Парма"ни 2015 йилнинг феврал ойида Жампетро Маненти номли шахс 1 евро евазига сотиб олди ва барча қарзларни узишга ваъда берди. Бироқ аслида унинг орқасида ҳеч қандай ҳақиқий капитал йўқ еди. Март ойида Италия политсияси кенг кўламли рейд ўтказиб, Маненти ва яна 21 кишини пул ювиш ва фирибгарлик айби билан ҳибсга олди. Улар Швейтсария банкларидан ўғирланган кредит карталари орқали 4,5 миллион евро маблағни ноқонуний равишда клуб ҳисобига ўтказмоқчи бўлишган еди.Хўжайиннинг ҳибсга олиниши клубнинг сўнгги умидларини ҳам пучга чиқарди. Вазият шу даражага етдики:2015 йил мартига келиб "Парма"нинг умумий қарзи 218 миллион еврони ташкил етар, шундан 63 миллиони футболчилар ва ходимларнинг тўланмаган маошлари еди.Клуб ҳисобида умуман маблағ қолмади. Стадионда хавфсизликни таъминловчи стюардлар ва политсия хизматига пул тўлай олмагани сабабли, жамоанинг иккита ўйини бекор қилинди.Футболчилар клуб базасида иссиқ сув ўчирилгани сабабли совуқ сувда ювинишга, спорт формаларини уйларида ўзлари ювишга ва меҳмондаги ўйинларга жамоа автобусини ҳайдовчисиз, ўзлари ҳайдаб боришга мажбур бўлишди.2015 йилнинг 19 март куни ўтказилган банкротлик бўйича суд мажлиси бор-йўғи 10 дақиқа давом етди. Судя 101 йиллик тарихга ега жамоани расман банкрот деб еълон қилди. Инвестор топилмаганлиги сабабли, клуб Италия футбол федератсияси томонидан профессионал мақомидан маҳрум етилди ва ҳаваскорлар лигаси – Д Сериясига (тўртинчи дивизион) тушириб юборилди.2015 йилнинг ёзида клуб "Парма Cалcио 1913" номи остида, маҳаллий ишбилармонлар (жумладан Барилла оиласи) ва мухлислар кўмагида қайта ташкил етилди.Ушбу қайта тикланиш тарихидаги енг ёрқин шахс – жамоа сардори Алессандро Лукарелли ҳисобланади. Юқори дивизион клубларидан тушган даромадли таклифларни рад етган 38 ёшли Лукарелли, маошсиз қолганига қарамай, ўз жамоасини тарк етмади ва Д Сериясида ҳаваскорлар мақомида ўйнашга қарор қилди. "Биз бу клубни қаерга тушиб кетган бўлса, ўша ердан олиб чиқамиз", деган еди у.Лукареллининг фидокорона етакчилиги ва мухлисларнинг улкан қўллаб-қувватлаши остида "Парма" Италия футболи тарихида мисли кўрилмаган натижа қайд етди. Жамоа кетма-кет уч йил ичида учта кўтарилишни амалга ошириб, Д Сериясидан С Сериясига, сўнг В Сериясига ва ниҳоят 2018 йил яна А Сериясига қайтишга муваффақ бўлди. Алессандро Лукарелли А Серияга йўлланма олинган куни 41 ёшида фаолиятини якунлаганини еълон қилди ва клуб унинг шарафига 6-рақамли футболкани абадий муомаладан чиқарди."Глазго Рейнжерс" (Шотландия): Солиқлардан қочишнинг аянчли оқибатиФутболдаги инқирозлар фақатгина трансферлардаги хатоликлар емас, балки давлат олдидаги мажбуриятларни четлаб ўтиш оқибатида ҳам юз беради. Шотландия футболининг гиганти, 140 йиллик бой тарихга ега "Глазго Рейнжерс" жамоасининг 2012 йилда ликвидатсия қилиниши (тугатилиши) бунга яққол мисолдир.Клубни 1988 йилдан бери бошқариб келган бизнесмен Девид Мюррей 2001 йилдан бошлаб 2010 йилга қадар солиқларни тўламаслик мақсадида "Ходимларни рағбатлантириш трастлари" деб номланган мураккаб молиявий схемадан фойдаланди. Бу тизим орқали 111 нафар ходимга (жумладан асосий юлдуз футболчиларга) бериладиган маошлар расман "даромад" сифатида емас, балки қайтарилмайдиган "қарз" (кредит) сифатида расмийлаштирилди. Бунинг натижасида клуб Буюк Британиянинг Даромад солиғи ҳамда Миллий суғурта бадалларини тўлашдан яширинди. Ушбу солиқлардан тежалган пуллар евазига жамоа трансферларга 100 миллион фунт стерлингдан ортиқ маблағ сарфлади, ўзи қурби етмайдиган юлдузларни олиб келди ва 13 та йирик соврин ютиб, Шотландияда сунъий устунликка еришди.Бироқ Буюк Британия солиқ хизмати бу схемани аниқлади ва узоқ давом етган суд жараёнларидан сўнг, бу маблағлар ҳақиқий маош еканлигини тасдиқлаб, клуб бўйнига 49 миллион фунт стерлинглик улкан солиқ қарзини ва жарималарни юклади. Шу билан бирга, клубнинг банк олдида ҳам 18 миллион фунтлик қарзи бор еди.Вазият оғирлашгач, клуб Крейг Уайт исмли тадбиркорга бор-йўғи 1 фунт стерлинг евазига сотилди. Уайт солиқ қарзларини узиш ўрнига, клубнинг келажакдаги 3 йиллик мавсумий чипталари сотувидан тушадиган фойдани гаровга қўйиб, "Тиcкетус" компаниясидан 26,7 миллион фунт қарз олди ва бу пулни клубга киритди.2012 йил феврал ойида клуб расман маъмурий бошқарувга ўтди ва ундан 10 очко олиб ташланди. Клубни сақлаб қолиш учун таклиф етилган "Кредиторлар билан ихтиёрий келишув" режасини давлат солиқ хизмати қатъиян рад етди, чунки улар давлат ҳаққини тўлиқ ундиришни талаб қилишди. Оқибатда, 140 йиллик тарихга ега "Рейнжерс" расман ликвидатсия қилинди (бутунлай ёпилди).Чарлз Грин исмли инвестор бошчилигидаги консортсиум ёпилган клубнинг барча активларини (стадион, база) сотиб олиб, янги юридик компания тузди ва унинг номида "Рейнжерс" брендини сақлаб қолди. Бироқ Шотландия футбол ассотсиатсияси ва бошқа клублар бу янги жамоани юқори лигада қолдиришга овоз беришмади ва уни енг қуйи профессионал лига – Шотландия 4-дивизионига бадарға қилишди. "Рейнжерс" тўрт йил давомида қуйи лигаларда ўйнаб, катта машаққатлар билан қайтадан юқори дивизионга чиқишга муваффақ бўлди ва охир-оқибат яна чемпионликни қўлга киритди, аммо солиқ фирибгарлигининг бадали улар учун ўта қимматга тушди."Барселона" (Испания): Инқироздан қутулишнинг "Молиявий ричаглар" механизмиЮқорида келтирилган клублардан фарқли ўлароқ, бугунги кунда тўғридан-тўғри тугатилмаган ёки қуйи лигага тушириб юборилмаган бўлса-да, аслида банкротлик маррасини кесиб ўтган ва бундан қутулишнинг енг ностандарт, хавфли усулларини қўллаётган клуб – Каталониянинг "Барселона"си ҳисобланади. Уларнинг стратегияси молиявий муаммоларни ҳал қилишнинг замонавий механизмини намойиш етади.2021 йилнинг мартида Жоан Лапорта клуб президенти етиб сайланганда, у олдинги раҳбариятдан ўта даҳшатли молиявий меросни қабул қилиб олди. Клубнинг расмий аудит ҳисоботларига кўра, "Барселона"нинг умумий гросс қарзи 1,35 миллиард еврога етган бўлиб, шундан 730 миллион евроси зудлик билан, 12 ой ичида тўланиши керак бўлган қисқа муддатли қарзлар еди. Вазият шунчалик ёмон едики, клубнинг ўз сармояси минус 451 миллион евро даражасига тушиб қолган, яъни техник жиҳатдан клуб тўлиқ банкрот ҳолатида еди.Инқирознинг асосий сабаби – футболчиларга тўланаётган ақл бовар қилмас маошлар еди. Спорт натижалари пасайиб бораётганига қарамай, маошлар фонди клуб умумий даромадининг 103 фоизини ташкил етар еди. Масалан, Лионел Мессининг сиздирилган шартномасига кўра, унинг йиллик маоши 138 миллион евро, фақатгина шартномани узайтириш учун берилган бонуси 115 миллион евро бўлгани ошкор бўлди. Пандемия сабабли стадион ва музейлардан келадиган даромадлар кескин тушиб кетганда, бундай оператсион харажатларни ушлаб туришнинг умуман иложи қолмади. Натижада Ла Лига клубнинг маошлар лимитини 671 миллион евродан 348 миллион еврогача кескин қисқартирди. Бундан ташқари, клуб УЕФАнинг ФФП қоидаларини бузганлиги сабабли кучли босим остида қолди ва дастлаб 60 миллион евро жаримага тортилди (Лапортанинг музокараларидан сўнг бу жарима 15 миллионга туширилди)."Барселона"нинг тугатилиб кетмаслигининг ягона сабаби – унинг йиллик даромадининг ўта юқорилиги (йилига қарийб 700 миллион евродан ортиқ пул айланмаси) еди. Лапорта зудлик билан капитал жалб қилиш ва банкротликдан қутулиш учун "молиявий ричаглар" деб номланган агрессив стратегияни ишга туширди.Бу стратегиянинг моҳияти шундан иборатки, клуб ўзининг келажакдаги даромадларининг бир қисмини бугунги кунда нақд пулга сотиб юборди:Клуб Ла Лига ўйинларини транслятсия қилишдан оладиган телевизион ҳуқуқларининг 25 фоизини келгуси 25 йил учун АҚШнинг "Сихтҳ Стреет" инвеститсия фондига сотди ва бу орқали дарҳол 267 миллион евро атрофида даромад қилди."Барcа Висион" (рақамли контент ва метакоинлар) ҳамда клубнинг бошқа тижорат активларининг маълум қисмлари сотилди.Бу чоралар ўта қалтис ва хавфли ҳисобланади, чунки клуб чорак аср давомида ўз даромадларининг катта қисмидан қуруқ қолади. Шунингдек, "Спотифй Cамп Ноу" стадионини реконструктсия қилиш учун клуб яна 1,45 миллиард евролик қарз олди (бу қарз клуб активларига емас, балки келажакдаги стадион даромадларига боғланган ҳолда олинди) ва вақтинчалик "Монжуик" стадионида ўйнашга мажбур бўлиб, чипталар сотувидан катта йўқотишларга учрамоқда.Бироқ ушбу ричаглар "Барселона"ни клиник ўлимдан олиб чиқди. Ричаглардан тушган маблағлар ҳисобига маошлар лимити қайта тикланди, клуб 2022/2023 мавсумда солиқлардан сўнг 304 миллион евро соф фойда еълон қилди (бу бухгалтерия фойдаси бўлиб, асосан активларни сотиш ҳисобига шаклланди) ва енг муҳими, Чемпионлар лигасида иштирок етиш ҳуқуқини сақлаб қолди.Таҳлилий хулосаларЖаҳон футболидаги юқорида келтирилган банкротлик ва тикланиш тарихининг таҳлили шуни кўрсатадики, молиявий инқироз, ҳатто расмий суд қарори билан тасдиқланган банкротлик ҳам клуб учун мутлақ охиратни англатмайди. Бу жараён, аксинча, молиявий масъулиятсизликка чек қўювчи ва клубни реал бозор иқтисодиёти шартларига қайтарувчи "катарсис" (тозаланиш ва соғломлашиш) вазифасини ўтайди. "Бунёдкор" раҳбарияти дунё тажрибасидан қуйидаги фундаментал хулосаларни чиқариб олишлари муҳим:Биринчидан, сунъий дотатсияларга асосланган моделнинг ҳалокати муқаррарлиги. "Бунёдкор"нинг Ривалдо ва Сколари каби юлдузларни олиб келган даври реал тижорат даромадларига емас, балки фақат ташқи ҳомий ("Ўзбекнефтгаз") инъектсияларига асосланган еди. Дортмунднинг "Боруссия"си, "Фиорентина" ёки "Парма" мисолида яққол кўринганидек, ўзи ишлаб топмаган пулни келажак ҳисобидан сарфлаш ертами-кечми тизимли ҳалокатга олиб келади. "Бунёдкор" зудлик билан ўзининг тижорат салоҳиятини, маркетинг, чипталар сотуви ва ҳомийлик диверсификатсиясини шакллантириши, ягона давлат корпоратсиясига мутлақ қарамликдан воз кечиши шарт.Иккинчидан, инқироз менежменти ва кредиторлар билан шаффоф ишлаш зарурати. "Боруссия Дортмунд" директори Ваттске 444 нафар инвестор олдига чиқиб вазиятни очиқ тушунтирганидек, "Бунёдкор" ҳам ўз муаммоларини яширмаслиги керак. Ривалдо, Денилсон ва бошқа кредиторлар билан фақат юридик конфронтатсия емас, балки очиқ, реал молиявий манбаларга асосланган реструктуризатсия жараёнини олиб бориш зарур. ФИФАнинг 3 та трансфер ойнасига тақиқи ва бошқа санктсиялари фақатгина қарзлар сўзсиз ва мунтазам тўлангандагина бекор қилинади. "Барселона" каби келажакдаги даромадларни капитализатсия қилиш ёки "Боруссия" каби харажатларни кескин (20 фоизгача) қисқартириш механизмларидан фойдаланиш вақти келди.Учинчидан, академия ва ёшларга суянишнинг ягона тўғри йўл еканлиги. Ҳозирги ҳолатда ФИФА "Бунёдкор"га янги профессионал ўйинчилар рўйхатдан ўтказишни қатъиян тақиқлади. Бу "Боруссия Дортмунд" инқироз даврида фойдаланган ва уларни Европанинг енг юқори чўққисига қайтарган моделнинг айнан ўзидир – оғир даврда маҳаллий, ёш иқтидорларга таяниш, уларни ривожлантириш ва кейинчалик сотиш орқали молиявий барқарорликни таъминлаш енг тўғри стратегиядир.Тўртинчидан, маънавий етакчилар ва мухлислар факторининг беқиёслиги. Молиявий қийинчиликлар бошланганда енг биринчи бўлиб клубнинг руҳияти синади. "Бунёдкор"да маош берилмагач, мураббий ва ўйинчиларнинг оммавий шикоятлари бунинг исботидир. "Парма"ни Алессандро Лукарелли, "Фиорентина"ни Анжело Ди Ливио қутқариб қолгандек, "Бунёдкор"га ҳам бугунги кунда қийин пайтда жамоани ташлаб кетмайдиган, текинга бўлса-да клуб шарафини ҳимоя қиладиган етакчилар ва фидойи мутахассислар сув ва ҳаводек зарур. Шундай инсонларгина жамоа атрофида янги, соғлом муҳит ва мухлислар армиясини ярата олади.Бешинчидан, радикал тозаланишдан қўрқмаслик. Агар "Бунёдкор"нинг Ривалдо ва бошқалар олдидаги миллионлаб евро қарзларини ёпишнинг умуман иқтисодий имкони қолмаган бўлса ва давлат буни тўлаб беришни истамаса, сунъий равишда "жасадни тирик сақлашдан" воз кечиш керак бўлиши мумкин. Италиянинг "Фиорентина" ёки "Парма", Шотландиянинг "Рейнжерс" клублари каби қонуний банкротлик еълон қилиб, тарихий қарзлардан қутулиш ва енг қуйи лигалардан бошлаш баъзан ривожланишнинг тўғри ва мардонавор танлови бўлиши мумкин.Хулоса қилиб айтганда, "Бунёдкор" клуби бугунги кунда ўз тарихидаги енг оғир, екзистентсиал чорраҳада турибди. Жаҳон футболи тажрибаси шуни кўрсатадики, бундай вазиятлардан муваффақиятли чиқиб кетиш қандайдир мўъжиза емас, балки аёвсиз қисқартиришлар, прагматик бошқарув тизимининг ўрнатилиши ҳамда инқирозли даврни машаққат билан енгиб ўтишга тайёр бўлган содиқ инсонларнинг тинимсиз меҳнатини талаб етади. Молиявий инқироз клубнинг якуни емас, балки ўтмиш хатоларидан сабоқ чиқариб, янги, реал ва бозор қонуниятларига асосланган соғлом ривожланиш йўлига ўтиш учун берилган тарихий имконият ҳисобланади.12 авиачипта, рус тили ўқитувчиси, уй ва машина: "Бунёдкор" ва Ривалдо ўртасидаги шартномаларда қандай имтиёзлар кўзда тутилганди?Оқил Абдубарноев тайёрлади. Манба: чампионат.асиа